Ceres: Esrarengiz cüce gezegen

Yazıyı Sosyal Medya Hesaplarında Paylaş

Cüce gezegen kavramının ortaya atıldığı günden beri bu konuyla ilgili tartışmalar halen sürüyor. Bir çok bilim insanı cüce gezegen kavramında hemfikirken bunun aksini söyleyen de bir çok bilim insanı mevcut.

Bu tartışmalardan nasibini alanlardan biri de Ceres. Yıllar öncesine kadar gezegen olarak isimlendirilen Ceres, daha sonra asteriot olarak nitelendirilmiş, sonradan tekrar bir gezegen olmuş ve günümüzde de bir cüce gezegen olarak adlandırılıyor.

Fakat Ceres’i benzersiz yapan özelliği bir cüce gezegen olup olmaması değil. Ceres’i benzersiz yapan şuana kadar incelenen yapılardan yaşam potansiyeli barındıran nadir gökcisimlerinden biri olması. Bu özelliğiyle bilim insanlarının da iştahını kabartıyor. Üzerinden çokça araştırma yapılan bu cüce gezegen ileriki yıllarda da birçok araştırmaya ev sahipliği yapacak gibi de gözüküyor. Peki Ceres cüce gezegeni özellikleri nedir? Gelin hep birlikte bu esrarengiz cüce gezegeni inceleyelim.

Ceres Özellikleri

Boyut ve Kütle

Dünya, Ceres ve Ay kıyaslaması
Dünya, Ceres ve Ay kıyaslaması

Ortalama yarıçapı 473 km olan Ceres, Dünya yarıçapının yaklaşık 13te 1i kadardır.

  • 39 × 1020 kg ağırlığında olan Ceres Dünya’nın 0.00015 katıdır.(Ay’ın 0.0128 katı) Bu kütle ile Ceres, asteroit kuşağının tahmini toplam kütlesinin yaklaşık üçte birini oluşturur.

  • Ayrıca 2.770.000 km2‘lik yüzey alanına sahiptir. Dünya’nın 0,005 katıdır.( Ay’ın 2.188 katı)

  • Hacmi 421.000.000 km3’tür.

Ceres yüzeyi

Image credit: NASA/JPL-Caltech/UCLA/MPS/DLR/IDA
Image credit: NASA/JPL-Caltech/UCLA/MPS/DLR/IDA

Ceres çok fazla sayıdaki küçük ve genç kraterle kaplıdır, ancak hiçbiri 280 kilometre’den daha büyük değildir. Cüce gezegenin 4.5 milyar yıllık ömrü boyunca çok sayıda büyük asteroit tarafından bombardımana uğramış olması, bu kraterlerin küçük olmasını şaşırtıcı hale getirmektedir.

Büyük krater olmaması, yüzeyin hemen altındaki buz tabakalarından kaynaklanıyor olabilir. Buz veya tuz gibi başka bir düşük yoğunluklu malzeme yüzeyin hemen altındaysa yüzey özellikleri zamanla yumuşamış olabilir ve büyük kraterleri gizlemiş olabilir. Buz volkanları gibi geçmiş hidrotermal faaliyetlerin bazı büyük kraterleri silmiş olması da mümkündür.

Ceres İç yapısı

Kaynak: NASA/JPL-Caltech/UCLA/MPS/DLR/IDA

Boyutu ve yoğunluğu göz önünde bulundurulursa , Ceres’in kayalık bir çekirdek ile buzlu bir manto arasında farklılaştığı düşünülmektedir. 2002 yılında Keck teleskobu tarafından sağlanan verilere dayanarak , mantonun 100 km kalınlığında olduğu tahmin edilmektedir ve Dünya üzerindeki mevcut olandan daha tatlı 200 milyon kilometrekare su içerdiği düşünülmektedir. Yüzeydeki kızılötesi veriler aynı zamanda Ceres’in buzlu mantosunun altında bir okyanusa sahip olabileceğini göstermektedir.

Eğer bu veriler doğruysa, bu okyanusun Mars, Titan, Europa ve Enceladus hakkında önerilenlere benzer olarak mikrobik düzeyde dünya dışı yaşamı barındırması mümkündür. Hatta geçmişte Dünya’ya mikrop göndermiş olabileceği ileri sürülmüştür.

Diğer muhtemel yüzey bileşenleri arasında demir bakımından zengin kil mineralleri ve karbonat mineralleri bulunur .

Ceres atmosferi

Yeterli antifrizin (amonyak gibi) olduğu varsayıldığında, su buzu Ceresteki gibi sıcaklıklarda dengesiz hale gelir. Bu nedenle, Ceres’in, yüzeydeki su buzu dışına taşmasının neden olduğu ince bir atmosfere sahip olmasının mümkün olduğu düşünülmektedir. Ceres’in kuzey kutbuna yakın bölgelerde önemli miktarda hidroksit iyonlarının tespit edilmesi, bunun bir başka göstergesidir.

Sıcaklık

Ceres’in yüzeyi nispeten ılıktır, maksimum sıcaklık, Güneş teperken yaklaşık -38 °C’ye ulaştığı tahmin edilmektedir.

Oluşum

Ceres’in kökeni ile ilgili birkaç teori vardır. Bir yandan, Ceres’in 4.5 milyar yıl önce Asteroid Kuşağı’nda oluşup hayatta kalan bir protoplanet(Proto-gezegen: yeni oluşmakta olan ve normal bir gezegenden küçük olan gezegendir.) olduğuna inanılıyor. Diğer iç Güneş Sistemi protoplanetlerinden farklı olarak, Ceres karasal bir gezegen oluşturmak için başka yapılarla birleşmedi ve Jüpiter çekimi tarafından Güneş Sisteminden atılmaktan kaçındı. Ancak, Ceres’in Kuiper Kuşağında oluşup daha sonra Asteroit Kuşağı’na gittiğini öne süren teoriler de mevcuttur.

Ceres’in jeolojik evrimi, oluşumu sırasında ve sonrasında elde edilen veya edilebilecek olan gezegensel sürtünme ve çeşitli ısı kaynaklarına bağlı olduğu düşünülmektedir. Bunların, Ceres’in oluşumundan kısa bir süre sonra kayalık bir çekirdek ve buzlu manto olarak farklılaşmasına yol açtığı düşünülmektedir.

Bugün, Ceres jeolojik olarak aktif olmayan bir cisim gibi görünmekte ve yüzeyi yalnızca darbelerle oyulmaktadır.

Ceres Yörüngesi ve rotasyonu

Ceres’in Güneş etrafındaki bir turunu tamamlaması 1682 Dünya günü veya 4.6 Dünya yılı sürmektedir. Ceres’in kendi ekseni etrafındaki turu ise 9 saat sürmektedir ve bu rotasyon Ceres’i gün uzunluğu en kısa Güneş Sistemi yapılarından biri yapmaktadır.

Ceres’in dönme ekseni, güneşin etrafındaki yörüngesinin düzlemine göre sadece 4 derece eğiktir. Bu, neredeyse tamamen dik olarak döndüğü ve diğer eğik gezegenlerdeki gibi mevsimlerin yaşanmadığı anlamına gelmektedir.

Ceres’in uydusu ve halkası var mıdır?

Ceres cüce gezegeninin herhangi bir uydusu bulunmamaktadır. Ceres uydusu bulunmayan tek cüce gezegendir. Aynı şekilde herhangi bir halka sistemi de yoktur.

Keşif ve adlandırma

Ceres 1 Ocak 1801’de Giuseppe Piazzi tarafından zodyak yıldızları ararken keşfedilmiştir. Ancak Ceres’in varlığı, Mars ve Jüpiter arasında bir gezegen olması gerektiğini iddia eden Alman gökbilimci olan Johann Elert Bode tarafından onlarca yıl önce öngörülmüştü.

Giuseppe Piazzi, keşfi sırasında, onu bir kuyruklu yıldız olabileceğini düşündü fakat daha sonraki gözlemler bu yapının kuyruklu yıldızdan daha fazlası olabileceğini anlamasına neden oldu.

Piazzi başlangıçta, Roma’daki tarım tanrıçası Ceres ve Sicilya Kralı Ferdinand anısına keşfi “Cerere Ferdinandea” olarak isimlendirmeyi önerdi. Ferdinand ismi diğer milletler tarafından kabul görmeyince Ceres olarak adlandırmaya karar verildi.

Ceres Sınıflandırması

Ceres’in sınıflandırması keşfinden bu yana çok fazla değişti ve hala tartışma konusu olmaya devam ediyor. Örneğin, Johann Elert Bode, Ceres’in Mars ve Jüpiter arasında olan bir “kayıp gezegen” olduğuna inanıyordu. Ceres, 19. yüzyılın ortalarına kadar astronomi kitaplarında bir gezegen olarak kaldı.

Ceres’in olduğu bölgede başka uzay nesneleri keşfedilirken, Ceres’in yeni bir nesne sınıfının ilk temsilcisi olduğu anlaşıldı. 1802’de, Pallas’ın keşfi ile William Herschel, bu yapılar için asteroit terimini kullandı.

2006 yılında, Ceres’in yeniden bir gezegen olarak değerlendirildi.

24 Ağustos 2006 yılında Ceres, bir cüce gezegen olarak sınıflandırıldı ve şuanda da bu şekilde sınıflandırılmış durumda. Fakat halen cüce gezegen tanımıyla ilgili birçok tartışma bulunmakta.

“Cüce gezegen nedir?” ve “Cüce gezegen olma kriterleri nelerdir?” öğrenmek için tıklayınız.

Ceres Gözlem tarihi

Yakın zamana kadar Ceres’e çok az sayıda doğrudan gözlem yapılmış ve yüzey özellikleri hakkında çok az şey biliniyordu. 1995 yılında Hubble Uzay Teleskobu, yüzeyinde krater olduğu düşünülen karanlık bir noktanın yüksek çözünürlüklü görüntülerini elde etti ve cüce gezegeni keşfeden Giuseppe Piazzi anısına “Piazzi”krateri olarak adlandırdı.

NASA’nın “DAWN” misyonunun başlatılmasıyla birlikte, bu cüce gezegen hakkında çok daha fazla şey öğrenildi. Örneğin, Dawn’un 2015 Mart ayında cüce gezegen etrafındaki yörüngesine ulaştıktan sonra, büyük olasılıkla su buzu sayesinde olan çok sayıda yüzey kraterini ortaya çıkardı.

Ayrıca, bir kraterin ortasında birkaç parlak nokta gözlemlenmiştir. Bu parlak noktalar yaklaşık %40’lık bir albedoya(Albedo: Beyazlık anlamına gelir. Kendi ışığını üretemeyen gökcisimlerinin başka kaynaktan aldığı ışığı yansıtma gücü olarak tanımlanabilir.) sahiptir. Yüzeydeki bu maddenin, güneş ışığını yansıtan buz veya tuz olduğu düşünülmektedir.

 Şafak uzay aracı ayrıca, Ağustos 2015’in başlarında 6 kilometrelik yüksek bir dağın varlığını da tespit etmiştir.

Yaşam Potansiyeli

Ceres, bilim insanlarının Güneş Sistemimizdeki olası yaşam belirtilerini aramak istedikleri yerlerden biridir. Çünkü Ceres’te başka gezegenlerde olmayan bir şey var: su. Dünya’da su yaşam için çok önemlidir, bu nedenle bu bileşenle ve diğer koşullarla bir araya gelerek orada yaşam oluşturmuş olabilir. Eğer Ceres’te bir yaşam varsa, muhtemelen bakterilere benzer çok küçük organizmalardır. Ceres’te bugün yaşam olmasa bile, geçmiş zamanda yaşam olabileceğine dair kanıtlar da barındırıyor olabilir.

Kaynaklar:

Kaynak-1

Kaynak-2

Kaynak-3

Kaynak-4

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

14 − 1 =