Gezegen Nedir? Gezegenler Nasıl Oluşur?

Yazımızda Gezegen nedir ve Nasıl oluşur sorularını yanıtlayıp, Uluslararası Astronomi Birliğinin yaptığı gezegen tanımını ve gezegensel nesneleri inceleyeceğiz.

Gezegen Nedir?

Gezegen, en dar anlamıyla bir yıldızın(Güneş gibi) yörüngesinde dolanan gök cismidir. Güneş Sistemi içinde, Güneş’in doğrudan uydusu olan ve Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) tarafından bu tanıma uygun bulunmuş sekiz gök cismini belirlemede kullanılır. Güneş Sistemindeki beş gezegen çıplak gözle görülebilir. Bunlar birçok eski kültür tarafından ilahi veya ilahların elçileri olarak kabul edildi. Bilimsel bilgiler geliştikçe, gezegen algısı değişti ve birtakım farklı tanımlar kullanıldı.

Güneş Sistemi’nde, resmi olarak kabul edilen ‘sekiz gezegen’den başka, bu cisimlerle boyut, yörünge ve fiziksel özellikler bakımından aynı gruba konabilecek yeni gök cisimlerinin keşfedilmesi, bir yandan da başka yıldızların etrafında da Güneş Sistemi gezegenlerine benzer gök cisimlerinin dolandığının saptanması, ‘gezegen’ tanımının sorgulanmasına neden olmuştur ve birçok tartışmayı da beraberinde getirmiştir.

Uluslararası Astronomi Birliği’nin (IAU) 2006 yılında yaptığı tanıma göre,

Bir gezegenin, gezegen olabilmesi için üç şey yapması gerektiğini söylüyor:

  • Bir yıldızın yörüngesinde olmalıdır. (Güneş gibi).

  • Küresel bir şekle girebilmek için yeterince yerçekimine sahip olacak kadar büyük olması gerekir.

  • Cismin yerçekiminin, Güneş etrafındaki yörüngesine yakın benzer büyüklükteki tüm nesneleri temizlemesi için yeterince büyük olması gerekir.

Uluslararası Gökbilim Birliği’nin (IAU), kabul ettiği Güneş Sistemi’nin sekiz gezegeni, Güneş’e yakınlık sıralarına göre şunlardır:

  • Merkür

  • Venüs

  • Dünya

  • Mars

  • Jüpiter

  • Satürn

  • Uranüs

  • Neptün

Gezegen sırası
Gezegen sırası

Bu sekiz gezegenin dışında Ceres, Pallas, Juno, Vesta ve Plüton gibi gökcisimleri bir zamanlar bilimsel topluluk tarafından gezegenler olarak kabul edildi, artık durum böyle değil. Bu gökcisimleri IAU’nun yeni tanımlamasına göre Cüce Gezegen olarak kabul edilmektedir.

Güneş Sistemi Gezegen Türleri

Gezegenler genellikle iki ana türe ayrılır: düşük yoğunluklu büyük dev gezegenler ve daha küçük kayalık karasal gezegenler. Dört karasal gezegen, Merkür, Venüs, Dünya ve Mars’tır. Dört dev gezegen ise, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün’dür. Bu gezegenlerin altısı, bir ya da daha fazla doğal uyduya sahiptir. Merkür ve Venüs’ün yörüngelerinde doğal uyduları yoktur.

Ayrıca Samanyolu’ndaki her yıldız için ortalama en az 1,6 bağlı gezegen olduğunu tahmin ediyor. Güneşe benzeyen yıldızların yaklaşık 5te 1inde, Dünya bezneri yaşanabilir gezegenler olduğu tahmin ediliyor.

Gezegen Nasıl Oluşur?

Mevcut anlayışımıza göre, bir yıldız ve yörüngesindeki gezegenleri, bulutsu olarak adlandırılan büyük bir bulutun içindeki çökmekte olan toz ve gaz bulutundan meydana gelir. Yerçekimi çökmekte olan buluttaki maddeleri birbirine yaklaştırdıkça, bulutun merkezi gittikçe daha fazla sıkışır ve ısınmaya başlar. Bu yoğun, sıcak çekirdek, yeni bir yıldızın çekirdeği haline gelir.

Bulut aşırı sıkıştığında, bulutun çoğu aynı yönde dönmeye başlar. Bulut nihayetinde, döndükçe daha da incelerek bir disk şeklini alır. Astronomlar, bu disklerin gezegenlerin doğduğu yerler olduğunu düşünüyor.

Disk döndükçe, içindeki malzeme aynı yönde yıldızın etrafında hareket eder. Sonunda, diskteki malzeme biraraya gelmeye başlayacaktır. Bu küçük yığınlar disk içinde yörüngede döndükçe, etraftaki materyali kendilerine çekerek büyümeye devam ederler. Bu büyümenin devam etmesiyle beraber bir zaman sonra gezegencik denen yapılar oluşmuş olur.

Diskin iç kısmımlarındaki malzemenin çoğu kayalıktır, çünkü bu bölgelerdeki gazın büyük kısmı gelişmekte olan yıldız tarafından boşaltılmıştır. Bu, yıldıza yakın daha küçük, kayalık gezegenlerin oluşmasına yol açmıştır. Diskin dış kısmında daha fazla gaz ve büyüyen yıldız tarafından henüz buharlaşmamış buzlar kalmıştır. Bu sayede Yıldızdan uzaktaki gezegenlerinin daha fazla malzeme(gaz ve buz gibi) toplamasını ve buz ve gaz devlerine dönüşmesini sağlamıştır.

 

Gezegen Tanımının Tarihsel Değişimi

Teleskop icadından önce

Gezegen terimini tanımlamak önemlidir, çünkü bu tanımlar Güneş Sistemi’nin kökenleri, mimarisi ve evrimi hakkındaki anlayışımızı yansıtmaktadır. Zaman içinde, gezegen olarak sınıflandırılan nesneler değişti. Eski Yunanlılar Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn’le birlikte Ay ve Güneşi gezegen olarak nitelendirdiler. Dünya’nın bu saydığımız nesneler gibi gezegen olmadığı, bunun yerine etrafındaki diğer tüm göksel nesnelerin Dünya yörüngesinde bulunduğu merkezi nesne olduğu düşünülüyordu. Güneş’i, etrafında dönen Dünya ile bilinen evrenin merkezine yerleştiren ilk model, MÖ 3. yüzyılda Aristarços tarafından sunuldu, ancak genel olarak kabul görmedi.

 

Teleskop icadından sonra

17.yüzyıla gelindiğinde, gökbilimciler teleskobun icadı ile, Güneş’in etrafındaki tüm gezegenlerin onun yörüngesinde olduğunu ve Ay’ın bir gezegen olmadığı, Dünya’nın uydusu olduğu farkedildi. Uranüs 1781 yılında gezegen olarak litaretüre eklendi ve 1846 yılında da Neptün keşfedildi.

1801’de Mars ve Jüpiter arasında Ceres keşfedildi ve ilk önce bir gezegen olarak sınıflandırıldı. Fakat daha sonra aynı bölgede daha fazla Ceres benzeri nesne bulunduğundan, Ceres asteroit veya küçük gezegenler olarak adlandırılan benzer nesneler sınıfının ilki olduğu anlaşıldı.

1930 yılında keşfedilen Plüton, dokuzuncu gezegen olarak tanımlandı. Ancak Plüton, Merkür’den çok daha küçüktü, hatta bazı gezegen uydularından bile daha küçüktü. Karasal gezegenlere (Merkür, Venüs, Dünya, Mars) veya gaz devlerine (Jüpiter, Satürn) veya buz devlerine (Uranüs, Neptün) benzemiyordu. Büyük uydusu olan Charon, Plüton’un neredeyse yarısı kadardı. Plüton 1980’lerde gezegen statüsünü korumasına rağmen, 1990lı yıllarda işler biraz değişmeye başladı.

Teleskoplardaki gelişmeler, daha iyi gözlemlere, çok küçük ve çok uzak nesnelerin gözlemlenmesine yol açmıştır. 1990’ların başında, gökbilimciler Neptün ötesinde Kuiper Kuşağı denilen halka şeklindeki bir bölgede Güneş’i çevreleyen çok sayıda buzlu gezegen benzeri cisim bulmaya başladılar. Kuiper Kuşağı ve onun binlerce buzlu cismi keşfedilmesiyle, Plüton’un bir gezegen yerine en büyük Kuiper Kuşağı Objesi(KKO) olarak düşünmenin daha yararlı olduğu önerildi.

Daha sonra, 2005 yılında bir astronom ekibi onuncu bir gezegen bulduğunu açıkladı.(Bu da Plüton’a benzer bir KKO idi). Buna benzer birçok cismin olması “gezegen nedir?” tartışmalarının başlamasına yol açtı.

Uluslararası Astronomi Birliği tanımı

Dünyada bir astronomlar organizasyonu olan Uluslararası Astronomi Birliği (IAU), yeni bulunan KKO’yu (daha sonra Eris olarak adlandırıldı) sınıflandırma görevini üstlendi. 2006 yılında, IAU gezegen tanımını yaptı ve yeni bir tanım olan cüce gezegen tanımını oluşturdu. Eris, Ceres, Plüton ve yakın zamanda keşfedilen iki yeni Haumea ve Makemake adlı KKO, IAU tarafından cüce gezegen olarak sınıflandırıldı. Güneş sisteminde, Kuiper Kuşağı’nın içinde ve dışında 100’den fazla cüce gezegen daha olabileceği düşünülmektedir. Gelecek yıllarda yapılacak araştırmalarla, gözlemlerle bu listeye yeni cüce gezegenler eklenebilir.

Uluslararası Astronomi Birliği, Güneş Sistemimizdeki uydular dışındaki gezegenlerin ve diğer cisimlerin şu şekilde üç ayrı kategoride tanımlanmasına karar verdi:

  • Bir gezegen (1) Güneş etrafında yörüngede bulunan bir gök cismidir, (2) Küresel bir şekle girebilmek için yeterince yerçekimine sahip olacak kadar büyüktür ve (3) cismin yerçekimi, Güneş etrafındaki yörüngesine yakın benzer büyüklükteki tüm nesneleri temizlemesi için yeterince büyüktür.

  • Bir “cüce gezegeni” (1) Güneş etrafında yörüngede bulunan bir gök cismidir, (2) küresel bir şekle girebilmek için yeterince yerçekimine sahip olacak kadar büyüktür, (3) Güneş etrafındaki yörüngesine yakın benzer büyüklükteki tüm nesneleri temizleyebilecek büyüklükte değildir, (4) bir uydu değildir.

  • Güneşi çevreleyen diğer tüm nesneler(Yapay uydular hariç) topluca “Küçük Güneş Sistemi Cisimleri” olarak anılacaktır.

Uluslararası Astronomi Birliğinin yaptığı bu tanımlamalara rağmen halen tartışmalar sürmektedir. Bazı gökbilimciler halen bu tanıma katılmamaktadır ve bunun üstüne spekülasyonlar devam etmektedir.

Gezegensel Nesneler

Cüce Gezegenler

Bir cüce gezegen, gezegen boyutunda olan, ancak ne gezegen ne de doğal bir uydu olan bir gök cismidir.

Uluslararası Astronomi Birliği Cüce gezegeni yukarda da belirttiğimiz gibi, “Cüce gezegen,Güneş etrafında yörüngede bulunan bir gök cismidir, küresel bir şekle girebilmek için yeterince yerçekimine sahip olacak kadar büyüktür, Güneş etrafındaki yörüngesine yakın benzer büyüklükteki tüm nesneleri temizleyebilecek büyüklükte değildir ve bir uydu değildir.” şeklinde tanımlar.

Haydut Gezegen

Kaynak: Wİkipedia

Haydut Gezegenler bir yıldızın yörüngesinde olmayan gezegenlerdir. Haydut gezegenler, evrenimizde nadir görülen yapılar değildir. Aslında, yalnızca galaksimiz içinde, milyarlarca haydut gezegen olduğu, belki de yıldızlardan daha fazla olduğu tahmin edilmektedir. Ancak bu gezegenler herhangi bir yıldızın yörüngesinde olmadıkları için tespit etmek zordur. Bu nesneler temelde, kendi yıldız sistemlerinden (oluşturuldukları yerden) fırlatılmış ve şimdi de Samanyolu merkezinin yörüngesinde olan  gezegen kütleli nesnelerdir.

 

Gezegenler ile İlgili “EN”ler

Güneş Sistemindeki en büyük gezegen Jüpiter’dir.

  • Güneş Sistemindeki en küçük gezegen Merkür’dür.

  • Güneş Sistemindeki en son keşfedilen gezegen Neptün’dür.

  • Güneş Sistemindeki en fazla uydusu olan gezegen Jüpiter’dir. Şuan için bilinen 79 uydusu bulunmaktadır.

  • Güneş Sistemindeki en az uydusu olan gezegen Merkür ve Venüs’tür. İki gezegenin de uydusu bulunmamaktadır. Bunları saymazsak en az uydusu bulunan gezegen 1 uydu sahibi Dünya’dır.

  • Güneş Sistemindeki en sıcak gezegen Venüs’tür.

  • Güneş Sistemindeki en soğuk gezegen Neptün’dür.

  • Dünya’dan en uzak gezegen Neptün’dür.

  • Dünya’ya en yakın gezegen Venüs’tür.

 

 

Kaynaklar: Kaynak-1  Kaynak-2  Kaynak-3

 

İlginizi çekebilir:

Merkür Gezegeni 

Venüs Gezegeni

Dünya Gezegeni

Mars Gezegeni

Jüpiter Gezegeni

Satürn Gezegeni

Uranüs Gezegeni

Neptün Gezegeni

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

five × five =