Atmosfer nedir? Atmosferin katmanları nelerdir?

Yazıyı Sosyal Medya Hesaplarında Paylaş

Gezegenimizi çevreleyen görünmez bir gaz tabakası içinde yaşamımızı sürdürüyoruz. Görmesek de orada olduğunu bildiğimiz bu tabakaya atmosfer adını veriyoruz. Peki atmosfer tam olarak nedir? Atmosfer’in katmanları nelerdir? Yazımızda bu konuları işleyeceğiz.

Atmosfer nedir?

Atmosfer veya havaküre, Dünya‘nın kütleçekimi ile gezegenin çevresini sarmalayan gaz tabakasıdır. Yaklaşık %78’i azot, %21’i oksijen, %0.93 argon, %1 su buharı ve kalan kısmı diğer bazı gazların karışımından oluşmuştur. Bu gaz karışımına genel olarak hava adı verilir. Atmosfer Dünya‘nın kendi ekseni etrafındaki dönüşü nedeniyle kutuplarda ince (alçak), ekvatorda geniştir.

Bilim adamları, atmosferimizdeki gazların çoğunun erken volkanlar tarafından havaya atıldığını söylüyor. O zaman, Dünyayı çevreleyen serbest oksijen çok az olurdu ya da hiç olmazdı . Serbest oksijen, karbon (karbon dioksit oluşturmak için) veya hidrojen (su oluşturmak için ) gibi başka bir elemente bağlı olmayan oksijen moleküllerinden oluşur .

Fotosentez sırasında atmosfere ilkel organizmalar-muhtemelen bakteriler- tarafından serbest oksijen salınmış olabilir. Bugünün atmosferindeki oksijenin birikmesi muhtemelen milyonlarca yıl aldı . Atmosfer , ultraviyole ışınlarının çoğunu dışarıda tutarak devasa bir filtre işlevi görür.

Dünya‘nın atmosferi katmanlı bir yapıya sahiptir. Yerden gökyüzüne doğru, tabakalar troposfer , stratosfer , mezosfer , termosfer ve eksozferdir .

Atmosferin katmanları

atmosfer katmanları

Troposfer

Bu katman atmosferin en alttaki katmanıdır. Gazların en yoğun olduğu katmandır. Ekvator üzerindeki kalınlığı 16–17 km, 45° enlemlerinde 12 km, kutuplardaki kalınlığı ise 9–10 km’dir. Katman kalınlığının ekvatorda ve kutuplarda farklılık göstermesinin nedeni, ekvatorda ısınan havanın hafifleyerek yükselmesi ve merkezkaç kuvvetinin bulunması, kutuplarda ise havanın soğuyarak çökmesi ve merkezkaç kuvvetinin bulunmamasıdır.

Troposfer atmosferin en önemli katmanıdır diyebiliriz çünkü gazların %75′i su buharının ise tamamı bu katmanda bulunur. Buna bağlı olarak hava akımları, bulutluluk, nem, yağışlar, basınç değişiklikleri gibi bilinen bütün meteorolojik olaylar bu katmanda meydana gelir. Troposfer genellikle yerden yansıyan güneş ışınlarıyla ısınır bu nedenle alt kısmı daha sıcaktır ve yerden yükseldikçe sıcaklık 100 metrede 0.65 °C azalır ve tabakanın sonunda -56.5 °C’ye kadar düşer.

Stratosfer

Bu troposferden yukarı doğru 50 km’ye kadar uzanır. Atmosferdeki ozonun çoğunu içerir. Yükseklikle sıcaklıktaki artış, güneşten gelen ultraviyole (UV) ışınların bu ozon tarafından emilmesinden kaynaklanmaktadır. Stratosferdeki sıcaklıklar yaz kutbunda en yüksek, kış kutbunda en düşük seviyededir.

Tehlikeli UV ışınımını emerek, stratosferdeki ozon bizi cilt kanserinden ve diğer sağlık hasarlarından korur. Sıcaklık değişimi olmayan yer 11–25 km arasıdır. Stratosferin sıcaklığı -55 °C ile -3 °C derece arasında değişir.

Mezosfer

Stratosferden itibaren 80 km. yüksekliğe kadar uzanır. Küçük boyutlu gök taşları bu katmanda sürtünmenin etkisiyle buharlaşarak kaybolur. Mezosfer -120 santigrat derece kadar düşük bir sıcaklıkta, atmosferde en düşük sıcaklıklara sahiptir.

Ozonosfer ve Kemosfer olarak iki kısımdan oluşmaktadır.

Ozonosfer: Bu tabakada ozon gazları bulunur. Güneşten gelen zararlı ultraviyole ışınlar, ozon gazları tarafından tutulur. Bundan dolayı canlılar için koruyucu katmandır.

Kemosfer:Zararlı ışınların tutulması az miktarda burada da görülür. Ayrıca gazların iyonlara ayrılmaya başladığı yerdir.

Termosfer

Termosfer, mezosferin üzerinde yer alır ve sıcaklıkların tekrar yükseklikle arttığı bir bölgedir. Bu sıcaklık artışına, enerjisel ultraviyole ve X-Ray ışınımının güneşten emiliminden kaynaklanır. Termosfer atmosferdeki en kalın katmandır. Burada sadece en hafif gazlar (çoğunlukla oksijen, helyum ve hidrojen) bulunur.

Mezosferden itibaren 640 km yüksekliğe kadar uzanan katmandır. Bu katmanda güneş ışınları yoğun olarak hissedilir. Termosferdeki sıcaklıklar 1.500 santigrat dereceye kadar çıkabilir.

Ekzosfer

Yaklaşık 500 km’nin üzerindeki bölge ekzosfer olarak adlandırılır. Az miktarda hidrojen ve helyum atomlarından oluşur. Kesin sınırı bilinmemekle birlikte üst sınırının yerden yaklaşık 10.000 km yükseklikte olduğu kabul edilmiştir. Bu katmandan sonra artık bir sınır olmadığı için boşluğa geçiş başlar. Yapay uydular bu katmanda bulunurlar, yerçekimi çok düşüktür ve gazlar çok seyrektir.

Magnetosfer (manyetosfer)

Bu katmana “mıknatısküre” ya da “çekimküre” de denilmektedir. Yeryüzü yoğun bir radyasyon alanıyla kaplı olup, bu radyasyon alanına Van Allen Alanı adı verilmektedir. Van Allen alanı iki kuşağa bölünmüştür ve dünyayı tümüyle çevrelemez.

 

Kaynaklar:

Kaynak-1

Kaynak-2

Kaynak-3

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

18 − 18 =