Krater nedir?

Krater Nedir?

Kraterin tanımını yapmadan önce şunu hatırlatalım. Türkçede krater kelimesi aslında 2 farklı anlama gelebiliyor. Şöyle ki:

  1. Bir gökcismine diğer bir gökcisminin çarpması sonucu yüzeyde oluşan kase şeklindeki çöküntüye “krater” denir. Bu, “darbe krateri” veya “meteor krateri” olarak da adlandırılır.
  2. Yanardağın ağzına da “krater” denir. Bu da, “yanardağ krateri” “volkanik krater” veya “kaldera” olarak adlandırılıyor.

Bu yazımızda ikisini de inceleyeceğiz

Meteor Kraterleri

Dünya (Ay ya da diğer gezegenler de olabilir) ile bir göktaşının çarpışmasının sonucu ortaya çıkan kraterler “meteor kraterleri” olarak adlandırılır. Dünya yüzeyine yüksek hızlarda düşen büyük bir kaya kütlesi düştüğü yerdeki yeryüzü parçasını sıkıştırır ve aşağı doğru zorlar. Çarpmadan hemen sonra, göktaşı parçalara ayrılır ve çok miktarda parça geldiği yöne yani uzaya doğru geri püskürür. Kayanın çarptığı yerde de dairesel bir krater oluşur. Göktaşı parçalarının birçoğu da yeni oluşan kraterin çevresine düşer. (Bir cam bardağı toprak bir yüzeye attığınızda yüzeyde bir delik oluşacak ve cam parçaları etrafa dağılacaktır. Bir kısmı çarpmanın etkisiyle elinize tekrar sıçrayabilir ve geldiği yere geri döner. Meteor kraterleri de aynı mantıkla oluşur)

meteor krateri

Ay’daki Kraterler

Örneğin Ay’ın üzerinde birçok krater vardır. Bu kraterlerin çoğu uzaydan gelen göktaşlarının milyonlarca yıl önce ay yüzeyine çarpmasıyla oluşmuştur. Ay’ın neredeyse hiç atmosferi olmadığı için hemen hemen hiç rüzgâr, erozyon veya ayrışma olmaz. Milyonlarca yıl öncesine ait “Ejecta” adı verilen kraterler ve enkaz hala ayın yüzeyinde açık olarak görülebilir. Aydaki kraterler, Amerikalı astronot Buzz Aldrin’den eski Yunan filozofu Zeno’ya kadar birçok ünlü kişinin ismini taşımaktadır.

 

Dünya’daki Kraterler

Öte yandan Dünya yüzeyinde de birçok meteor krateri bulunur. Ancak Ay’daki kraterlere oranla tespit edilebilmeleri çok daha zordur. Dünyadaki en bilinen kraterlerden biri, Winslow, Arizona yakınlarındaki Meteor Krateridir. Bu krater, 50 metre boyutunda 150.000 ton meteorun yaklaşık 50.000 yıl önce Arizona Çölü’ne çarpmasıyla oluşmuştur. 1,2 kilometre çapında ve 175 metre derinliğindedir.

Meksika’nın Yucatan Yarımadası’ndaki Chicxulub Krateri, muhtemelen yaklaşık 65 milyon yıl önce Dünya’yı vuran bir kuyruklu yıldız veya asteroit çarpması sonucu oluşmuştur. Krater 180 km çapında ve 900 metre derinliğindedir. Chicxulub Kraterini oluşturan göktaşı muhtemelen yaklaşık 10 kilometre genişliğindeydi. Bilim adamları, yeryüzündeki türlerin yarısının – dinozorlar da dahil olmak üzere – bu çarpmanın etkisi ile tükendiğini düşünmektedirler. Patlamanın şiddeti Dünya’daki şimdiye kadar patlatılan bütün atom bombalarından milyarlarca kat fazla enerjiyi içermekteydi.

Meteor kraterleri, güneş sisteminin kayalık gezegenlerinin ve uydularının çoğunda bulunur. Güneş sisteminin gezegenlerinden olan Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün “gaz devleri” olarak adlandırılır ve üzerlerinde kraterler yoktur. Çünkü bu gezegenler neredeyse tamamen gazlardan oluşmaktadır. Bu nedenle bir meteorun çarpması için sert bir yüzey içermezler. Bu gezegenlerin atmosferine giren meteorlar dağılıp yok olmaktadır.

Günümüzde göktaşının çarpmasının etkisiyle bir krater oluşma ihtimali çok çok düşüktür.  Gezegenler, uydular, kuyruklu yıldızlar ve diğer gök cisimleri, birbirleriyle etkileşime girmeyen oldukça kararlı yörüngelere sahiptir. Dünya ve gezegenlere her gün binlerce göktaşı düşer. Ancak, bu göktaşlarının çoğu, bir çakıl taşı (veya toz zerreciği) büyüklüğündedir ve krater oluşturmazlar. Atmosfere girdiklerinde sürtünmenin etkisiyle yanıp yok olurlar.

Yanardağ Kraterleri

Volkanik aktiviteler de kraterler oluşturur. Bazı volkanik kraterler derin ve dik yanlara sahiptir. Diğerleri geniş ve sığdır.

Volkanların tepesindeki kraterlere zirve kraterleri denir. Zirve kraterleri, volkanik malzemenin Dünya’nın yüzeyinde veya yakınında olduğu yerdir. Volkanlar Japonya’daki Fuji Dağı veya İtalya’daki Etna Dağı zirve kraterlerine örnek olarak gösterilebilir.

yanardağ krateri

Bazı volkanlar, bilim adamlarının zirvenin kraterindeki lavlara yaklaşabileceği kadar sakin yapıdadırlar. Antartika’daki bir volkan olan Erebus Dağı’nın zirve kraterinde bir lav gölü vardır. Lav gölleri, magmanın yüzeye sıçradığı yerdir. Bilim insanları, lav gölünün nasıl davrandığını görmek ve gelecekteki davranışları tahmin etmek için Erebus Dağı’nın zirve krateri üzerinden uçuş gerçekleştirebilirler.

Bazı zirve kraterlerindeki volkanik malzemeler yüzeye yakındır; ancak görünmez. Fuji Dağı aktif bir volkandır. Magma ve gazlar zirve kraterinin altına otursa da, patlama riski çok düşüktür.

Volkanların kenarlarında oluşan kraterlere kanat kraterleri denir. Kanat kraterlerinden kaynaklanan patlamalar, zirve kraterlerinden patlamalardan çok daha tehlikeli olabilir. Çukur kraterleri, yamaç kasabalarına yakın, zirve kraterlerinden daha düşük irtifalarda oluşabilir. Yan kraterden çıkan lav, gaz, kayalar ve diğer maddeler, piroklastik akış adı verilen bir olguda dağın kenarından aşağıya akabilir. Avrupa’nın en aktif yanardağlarından biri olan Etna Dağı çok sayıda tehlikeli volkanik püskürme oluşturur. 1928’de bir yan kanat kraterinin patlaması Mascali köyünü tamamen tahrip olmuştur.

Uzun bir süre boyunca tekrar eden küçük ve patlayıcı olmayan püskürmeler volkanik bir krateri yeni malzemelerle doldurabilir. Örneğin, ABD’nin Washington Eyaleti’ndeki St Helens Dağı’nda, 1980’deki büyük bir patlama sonucu dağın 400 metre dışında büyük bir krater meydana gelmiştir. Kısa bir süre sonra, küçük patlamalar krater zeminindeki lav ve volkanik külü biriktirmeye başlamış ve dağ yavaşça yeniden şekillenmiştir.

Volkanlar ayrıca magma suyla temas ettiğinde de kraterler yaratabilir. Bir volkanın altına akan magma bazen bölgedeki yeraltı suyu ile etkileşime girebilir. Bu olduğunda küçük bir patlama olur ve patlama çevresinde bir krater oluşur. Bu tip volkanik krater “maar” olarak adlandırılır. 

Dünya’daki En Büyük Meteor Kraterleri

Vredefort Krateri

Güney Afrika’da bulunmaktadır ve yaklaşık 250 kilometre çapındadır. İki milyar yaşında olduğu düşünülmektedir.

Manicouagan Krateri

Bilinen en büyük beşinci darbe krateridir. Bu krater Quebec, Kanada’da bulunmaktadır. Yaklaşık 212 milyon yıl önce oluşmuştur. Şimdi, yaklaşık 70 km çapında, buz kaplı bir göldür.

Chicxulub Krateri

Üçüncü en büyük meteor krateridir ve bu kraterin oluşması sonucu dinozorların soyunun tükendiği düşünülmektedir. Çoğunlukla suyun altında ve Meksika’daki Yucatán Yarımadası’nın altına gömülüdür. 180 km çapındadır ve kabaca 65 milyon yıl önce oluştuğu düşünülmektedir. Küçük bir şehir büyüklüğündeki bir kuyruklu yıldız veya asteroit çarpması sonucu 100 teraton TNT’ye eşdeğer bir patlama ortaya çıktığı düşünülmektedir. Bu patlama sonucu Dünya’da yıkıcı tsunamiler, depremler ve volkanik patlamalar oluşmuştur. Bu da küresel bir ateş fırtınasına sebep olmuş sera, etkisiyle de birleşerek dinozorların neslini tüketmiştir.

Aorounga Krateri

Afrika’nın Çad kentindeki bulunan üçlü bir kraterdir. Yaklaşık 17 kilometre genişliğinde eş merkezli bir halka yapısına sahiptir. Ana kratere benzer boyutta olan bir ikinci krater merkezinde dairesel bir oluk olarak bulunmaktadır. Yaklaşık aynı boyutta olan üçüncü bir yapı, ana kraterin sağ tarafında koyu renkli, kısmi dairesel bir çukur olarak bulunmaktadır. Özetle üç farklı göktaşı çarpması oluşmuş gibi görünmektedir ancak gerçekte bu yüzeye tek bir göktaşının farklı parçaları çarpmıştır. Buraya çarpan göktaşının Dünya yüzeyine çarpmadan kısa bir süre önce havada parçalandığı düşünülüyor.

Clearwater Kraterleri

Quebec, Kanada’daki ikiz çarpma kraterleri yaklaşık 290 milyon yıl önce muhtemelen aynı anda iki ayrı göktaşının çarpmasıyla oluşmuştur. Daha büyük krater olan Clearwater Lake West 32 km ve Clearwater Lake East 22 km çapındadır.

Barringer Krateri

Arizona’da bulunan bu krater o kadar büyük olmasa da çok iyi korunmuş bir kraterdir. 1.2 km çapında ve 175 m derinliğinde olan Barringer Krateri, yaklaşık 50.000 yıl önce, muhtemelen yaklaşık 50 m çapında ve birkaç yüz bin ton ağırlığındaki bir demir göktaşı etkisiyle oluşmuştur.

Wolfe Creek krateri
Wolfe Creek krateri

Wolfe Creek Krateri

Nispeten iyi korunmuş bir diğer göktaşı krateri, Avustralya’nın kuzeyindeki çöl ovalarında bulunur. Wolfe Creek kraterinin yaklaşık 300.000 yaşında olduğu ve 880 metre genişliğinde ve yaklaşık 60 metre derinliğinde olduğu düşünülmektedir. Bölgenin rüzgarın etkisiyle dolan kumları altında kısmen gömülüdür. Bu sebeple bilim adamları tarafından 1947’ye kadar bulunamamıştır.

Deep Bay Krateri

Saskatchewan, Kanada’da yer almaktadır. 13 km genişliğindeki darbeli bir dairesel kraterdir ve ayrıca çok derindir (220 m). 99 milyon yaşında olduğu tahmin edilmektedir.

Kara-Kul Krateri

Bu krater yaklaşık 10 milyon yıl önce oluşmuştur ve Tacikistan’da bulunmaktadır. Toplamda, krater yaklaşık 45 km çapındadır ve kısmen 25 km genişliğindeki bir göl ile doldurulur. Pamir Sıradağları’ndaki deniz seviyesinden 6.000 m yükseklikte olan “en yüksek” darbe krateri olarak bilinir.

Bosumtwi Krateri

Gana’da bulunan bu krater yaklaşık 10,5 km çapında ve 1,3 milyon yaşındadır. Krater neredeyse tamamen su ile doludur ve Bosumtwi Gölü’nü oluşturmuştur.

Kraterleri Bulmak Kolay mı?

Tüm dünyada kraterler bulunsa da, tespit edilmeleri oldukça zor olabilir. Birçoğu hava ve uydu görüntüleme teknolojilerinin gelişmesi sonrası tespit edilebilmiştir. Rüzgârlar, nehirler, yağışlar, erozyonlar, tektonik hareketler gibi etkiler kraterlerin içini doldurup fiziksel yapısını değiştirebilir. Bu etkiler, bir darbe kraterinin geleneksel dairesel düzenini maskeleyebilir.

Genellikle atmosferi ya da gaz içeriği olmayan gezegenler ve uydular göktaşı etkilerine direkt maruz kaldıkları için üzerlerinde büyük çaplı krater izleri taşırlar.

Kraterler Hakkında İlginç Veriler

  • Mars’taki bazı kraterler, gezegenin geçmişinde bir noktada sıvı suyun muhtemelen mevcut olduğunu göstermektedir. Rampart kraterleri, Mars’ta bulunan bir tür darbe krateridir. Enkazın etkisinin temiz çizgilerle dağıldığı Ay’daki kraterlerin aksine, rampart kraterleri bir çamur akışı gibi pürüzsüz, akıcı çizgiler halinde kıvrılmaktadır. Rampart kraterleri bir patlamadan çok su sıçramalarına benzemektedir.

  • Chicxulub büyüklüğünde bir kraterin oluşmasına neden olacak bir göktaşı etkisi gökbilimcilerin nesil tükenmesi (biyotik kriz) olarak adlandırdığı bir şeydir. Dünyadaki çoğu hayat mikrobiyaldir. Bakteriler ve algler gibi mikroplar, bir göktaşı çarpması sonucu oluşan etkilerden önemli ölçüde etkilenmez. Dinozorlar, insanlar gibi büyük yaşam formları bu krizlerden etkilenir ve nesilleri tamamen tükenebilir.

  • Bir makhtesh yalnızca İsrail’in Negev Çölü’nde bulunan bir tür dairesel çöküntüdür. Sık sık krater olarak adlandırılsa da, makhteshim göktaşı çarpması sonucu oluşmaz. Sert bir üst katmanın altında bulunan yumuşak kayaları aşındıran erozyon etkisi ile oluşur. Üst tabaka çökerek bir kratere benzeyen kâse şeklinde bir çukur oluşturur.

 

 

Kaynaklar: Kaynak-1  Kaynak-2  Kaynak-3  Kaynak-4

 

İlginizi çekebilir:

Göktaşı nedir

Asteroit nedir

Meteor nedir

Kuyruklu yıldız nedir

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

19 − two =