Usturlap nedir?

Yazıyı Sosyal Medya Hesaplarında Paylaş

Usturlap ne demektir?

Usturlap kelimesi, eski Yunancada “yıldız” anlamına gelen “aster” ve “ölçmek, yakalamak, tutmak, anlamına gelen “lambanein” köklerinden gelmekte ve günümüzde “yıldız tutan” anlamı taşımaktadır.

Usturlap nedir?

Usturlap eski çağlarda astronomi ölçümlerinde kullanılan bir ölçüm cihazıdır. Günümüz teleskoplarının ilk ve en basit şekli usturlablardır. Kullanımı kolay ve taşınabilir bir alettir.

Usturlap ne işe yarar?

Usturlap hem gözlem hem de hesap yapmak için kullanılmıştır. Yani usturlap hesap makinesi, pusula, zaman ölçer, uzaklıkölçer gibi işlevler görür. Birbirinden farklı bu dört alet bir arada kullanılarak adeta bir bilgisayar gibi çalışmaktadır. Usturlap basitçe, Güneş’in, Ay’ın, yıldızların ve gezegenlerin konumunu gösteren küçük bir el aletidir. Birçok astronomi problemi usturlabın ön yüzü kullanılarak çözülmüştür.

Usturlap hangi alanlarda kullanılır?

Genellikle coğrafya, astronomi, astroloji, matematik, denizcilik gibi alanlarda kullanılmıştır.

Usturlabın kullanım şekillerini şöyle sıralayabiliriz:

  • Güneş, Ay, gezegen ve yıldızların konumlarını belirlemesi
  • Yön bulunması
  • Konum belirlenmesi
  • Yıldızlararası mesafeleri ölçülmesi
  • Yerel saatin hesaplanması
  • Namaz, oruç saatlerinin ve ayrıca gündüz-gece saatlerinin belirlenmesi
  • Dağların yüksekliklerini hesaplanması
  • Bazı matematiksel problemlerin çözülmesi

Usturlap nasıl kullanılır?

Usturlap, gökyüzü temsilinin iki boyutlu bir düzlemde kullanılması ve izdüşümlerin hesaplanması yöntemiyle kullanılır.

Bu aletin ön yüzü iki parçadan oluşur. Sabit parçalar ve bir eksen üzerinde dönen hareketli parçalar. Sabit parçalar belli bir enlemde gökyüzünün görüntüsünü ve zaman cetvellerini gösterir. Dönen parçalar ise gökcisimlerinin günlük hareketini gösterir. Usturlabın üzerindeki saate benzeyen ve zaman cetvelleri olarak bilinen yapılar kullanılarak ölçümün yapıldığı tarih ve saat usturlaba girilir. Böylece kusursuz bir doğrulukta ölçüm yapılabilir. Usturlapla gözlem yapılırken Güneş’in ya da bir yıldızın konumu aletin arkasındaki cetvel kullanılarak ölçülür. Bu işlem sırasında aletin dik tutulması gerekir. Bu nedenle birçok usturlabın üzerinde aletin bir yere asılmasını sağlamak için bir halka bulunur.

Usturlap kullanımı ile ilgili aşağıdaki videolarda detaylı bir anlatım yapılmıştır.

 

Usturlabı kim bulmuştur?

Yazılı kaynaklara göre, ilk usturlap MÖ 150 yılında İznik’te yaşamış Hipparkhos tarafından bulunmuştur. Bazı kaynaklarda İlk olarak Apollonios (MÖ 240) tarafından bulunduğu da söylenmektedir.

Usturlabın tarihi

Hipparkhos’tan sonra MS 375 yılında İskenderiyeli Theon usturlabın bilimsel olarak nasıl çalıştığını açıklamıştır. Bir rivayete göre de usturlabı ilk keşfeden ve bu konuda ilk kitap yazan kimse Abbasi devri astronomi âlimlerinden Ebu İshak el-Fezari’dir. İslam dünyasında ilk kullanan da kendisidir. Ebu İshak el Fezari MS 771 yılında usturlabı İslami usturlaba dönüştürerek namaz saatlerini hesaplamıştır. Fezari’nin Kitâbü’l-Amel bi’l-usṭurlâbi’l-müsaṭṭaḥ adlı bir eseri bulunmaktadır.

9.yüzyılda da Ahmed Fergani, usturlap kullanarak Güneş’in yarıçapını ölçmeyi başarmış ve Güneş’in çapının 6.410.000 metre olduğunu söylemiştir. Ahmed Fergani ayrıca Nil Nehri’nin sularının hızını ve yüksekliğini ölçen özel bir alet icat etmiştir.

858-929 yılları arasında yaşayan ve Şanlıurfa’nın ilçesi Harran’da doğan Battani, usturlabı geliştirerek üzerine yıldız tabloları yerleştirmiştir. Bu şekilde Battani, 1 güneş yılını 365 gün 5 saat 46 dakika 24 saniye olarak ölçmüş ve astronomi biliminde önemli bir iz bırakmıştır. 927 yılındaysa, Nastulus isimli Arap bilim insanı tarihi bilinen ve günümüze ulaşan en eski usturlabı yapmıştır. Bu usturlap bugün Kuveyt’teki İslam Sanatları Müzesi’ndedir.

11.yüzyılda El Biruni, gök cisimlerinin yaptığı periyodik hareketlerin usturlapta ne şekilde kullanılması gerektiğini açıklayan bir kitap yazmıştır. Ayrıca Nasirüddin Tusi ve Habeşül Hasib’in de usturlap hakkında eserleri mevcuttur.

Usturlabın gelişmesi mekanik saatin temellerini atmıştır.

1325 yılında Farabi’nin hocası el Sarraç o güne kadar yapılan en karmaşık usturlabı yapmıştır.

1365 yılında Fransa’da doğan Jean Fusoris da Avrupa kıtasında ilk usturlabı yapmıştır. Bu tarihten sonra özellikle Rönesans döneminde astronomi ve diğer alanlarda çok sayıda özel alet geliştirilmiştir.

17.yüzyıla kadar Avrupa’da yoğun olarak kullanılan usturlap 18. yüzyıldan sonra yavaş yavaş önemini kaybetmiş, doğu ülkelerindeyse kullanımı 20. yüzyıla kadar sürmüştür. Bugün artık nostaljik bir alet olarak görülmekte ve tarih ve astronomi meraklıların dikkatini cezbetmektedir.

Türkiye’de usturlabı nerede görebilirsiniz?

İstanbul Topkapı Sarayı, İstanbul Deniz Müzesi ve İstanbul Kandilli Rasathanesi’nde çeşitli usturlaplar sergilenmektedir.

 

Kaynaklar:

Kaynak-1

Kaynak-2

Kaynak-3

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

two − one =